Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš, u saradnji sa Odeljenjem za arheologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, sprovodi zaštitna arheološka istraživanja rimskog akvadukta na arheološkom lokalitetu Rimski akvadukt – Gornjomatejevačka, u naselju Pantelej u Nišu.
Zavod je tokom maja ove godine sproveo istraživanja ove deonice akvadukta na trasi Železničke obilaznice oko Niša, na arheološkom lokalitetu Rimski akvadukt – Ardija, na udaljenosti od samo 150 m ka severoistoku.
Tokom decembra 2024. godine, Zavod je takođe na arheološkom lokalitetu Rimski akvadukt – Gornjomatejevačka, sproveo istraživanja akvadukta u okviru drugog gradilišta, na samo 100 m ka jugozapadu.
Takođe, ova trasa akvadukta je otkrivena i tokom zaštitnih istraživanja na gasovodu Niš-Dimitrovgrad 2023. godine nedaleko od Donjeg Matejevca, a pre toga 2022. godine na trasi nastavka Somborskog bulevara i 2020. godine na 2 gradilišta – na arheološkom lokalitetu Rimski akvadukt – Podvinik.
Otkrića rimskog akvadukta koja su sve učestalija, direktno su povezana sa intenzivnim modernim razvojem grada, te se može napraviti paralela sa rimskim periodom, kada je usled razvoja Naisusa pospešenog od strane imperatora Konstantina, došlo do povećanja infrastrukturnih potreba te je umesto keramičkog, napravljen zidani akvadukt za dopremanje sveže, pijaće vode.
Rimski akvadukt koji je predmet brojnih arheoloških istraživanja Zavoda (čak 7 puta u proteklih 5 godina) predstavlja (za sada jedini utvrđen) glavni pravac vodosnabdevanja antičkog Naisusa.
Rimski akvadukt predstavlja linijski arheološki objekat i može se direktno uporediti sa savremenim linijskim infrastrukturnim objektima iz oblasti vodosnabdevanja. Akvadukti predstavljaju značajne pokazatelje nivoa razvoja građevinarstva i inženjerstva u rimsko doba.
Ono što ova istraživanja akvadukta izdvaja od drugih jeste što je na predmetnoj parceli otkriven akvadukt u dužini od preko impozantnih 90 m.
Najnovija arheološka istraživanja rimskog akvadukta potvrđuju značaj arheološkog nasleđa Niša i potvrđuju položaj današnjeg Niša kao jednog od retkih gradova u Srbiji koji baštine ovu vrstu arheološkog nasleđa (akvadukt).
Iz Zavoda su saopštili da su tokom sprovođenja brojnih arheoloških istraživanja ovog akvadukta, konstatovani i brojni primeri uništenja i oštećenja rimskog akvadukta do kojih je dolazilo prilikom izvođenja različitih vrsta građevinskih i infrastrukturnih radova u proteklim decenijama. Tako je i ovaj deo akvadukta, na delu njegovog pružanja ka gradu (van parcele na kojoj se sprovode predmetna istraživanja) – uništen ranijim građevinskim radovima.
Ono što je važno spomenuti jeste da je uništenje ili oštećenje arheološkog nasleđa ozbiljno krivično delo (čl. 212 stav 3 Krivičnog zakonika).
Trenutna zaštitna arheološka istraživanja se realizuju uz punu, bezrezevnu podršku i razumevanje „Highland invest doo“ Niš, koja je i naručilac predmetnih istraživanja, a cilj zaštitnih arheoloških istraživanja jeste prikupljanje podataka za izdavanje uslova za planiranu izgradnju na navedenom prostoru i očuvanje arheološkog nasleđa u okviru realizacije izgradnje.
U istraživanjima učestvuje preko 15 arheologa, studenata arheologije i saradnika.
Rukovodioci istraživanja su prof. dr Marko Janković, Odeljenje za arheologiju Filozofskog fakulteta BU i mr Aleksandar Aleksić, Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš.
